Dziedziczenie traumy to zjawisko, które pokazuje, że emocjonalne blizny naszych przodków mogą być przekazywane z pokolenia na pokolenie.
Anna miała 38 lat, kiedy po raz pierwszy odważyła się zajrzeć głębiej w swoje emocje. Czuła, że coś nie gra – mimo starań, ciągłego dbania o rodzinę i spełniania oczekiwań innych, nie potrafiła cieszyć się swoim życiem. W chwilach stresu czuła dziwny ciężar, jakby obce uczucia wdzierały się do jej świata. Podczas wspólnej pracy zaczęłyśmy odkrywać historie o jej babci, która przetrwała wojnę, i o matce, która zawsze powtarzała: „Nigdy nie pokazuj swojej słabości”. Zaczęło do niej docierać, że wiele z tego, co czuje, nie pochodzi tylko z jej życia, ale z bagażu przekazywanego z pokolenia na pokolenie. To właśnie jest trauma pokoleniowa.
Jeśli czytasz te słowa, być może wiesz, o czym mówię. Może czujesz, że pewne trudności w Twoim życiu są większe niż to, co możesz wyjaśnić codziennymi doświadczeniami. Może Twoje emocje wydają się czasem „nie Twoje”, a Ty masz wrażenie, że wciąż powtarzasz pewne schematy, które były obecne w Twojej rodzinie.
Przeżycia Twoich dziadków, takie jak wojny, utrata bliskich, przesiedlenia czy ogromna bieda i głód, mogą wpływać na Twoje emocje, zdrowie psychiczne i zachowanie, a co za tym idzie – całe twoje życie.
W tym artykule przyjrzymy się temu, czym jest dziedziczona trauma, jak wpływa na nasze życie i co możesz zrobić, by przerwać ten cykl. Zrozumiesz, dlaczego tak ważne jest, by dostrzec te niewidzialne więzy i jak możesz zacząć pracę nad uwolnieniem siebie i swoich dzieci od tego bagażu.
16 minut czytania
Dziedziczenie traumy to proces, w którym skutki trudnych, traumatycznych doświadczeń rodziców czy dziadków zostają przeniesione na kolejne pokolenia. Wpływa zarówno na emocje, zdrowie psychiczne jak i zachowanie ich potomków. Trauma pokoleniowa, często ukryta w rodzinnych historiach, może objawiać się lękiem, trudnościami w budowaniu relacji czy problemami zdrowotnymi, nawet jeśli potomkowie nie doświadczyli bezpośrednio tych wydarzeń.
Podstawą tego zjawiska są mechanizmy epigenetyczne. Epigenetyka to nauka, która bada, jak czynniki środowiskowe – takie jak stres, dieta czy traumy – mogą wpływać na zmianę ekspresji genów bez ingerencji w zmianę samego kodu DNA. Okazuje się, że zmiany w ekspresji genów mogą być przekazywane następnym pokoleniom, co wyjaśnia, dlaczego doświadczenia przodków mogą wpływać na ich potomków.
Jednym z najbardziej znanych badań są te przeprowadzone przez dr Rachel Yehuda z Icahn School of Medicine. Wykazała ona, że potomkowie (a dokładnie dzieci) ocalałych z Holocaustu odziedziczyły zmiany w reakcji na stres, wynikające z traumy ich rodziców. Te dzieci miały inny poziom hormonów stresu, co sprawiało, że ich organizmy reagowały na trudne sytuacje w specyficzny sposób. Naukowcy zauważyli również zmiany w ich genach – były one „włączane” lub „wyłączane” w inny sposób z powodu przeżyć rodziców. Te odkrycia pokazują, że trauma może być przekazywana z pokolenia na pokolenie nie tylko przez wychowanie, ale także przez zmiany w ciele i genach.
Dziedziczenie traumy może być dla nas wyzwaniem, ale zrozumienie jej mechanizmu pozwala lepiej poznać siebie i znaleźć sposoby na przerwanie tego cyklu. Dzięki nauce wiemy, że zmiany epigenetyczne są odwracalne, a wsparcie terapeutyczne może pomóc w uzdrowieniu rodzinnych ran.
Dziedziczenie traumy opiera się na złożonych mechanizmach biologicznych, psychologicznych i społecznych, które pokazują, jak doświadczenia przodków kształtują życie kolejnych pokoleń. Procesy epigenetyczne, wzorce rodzinne oraz narracje o przeszłości odgrywają kluczową rolę w utrwalaniu traumatycznych schematów. Zrozumienie tych mechanizmów pozwala lepiej radzić sobie z ich konsekwencjami i budować zdrowsze relacje.
Wzorce zachowań rodzinnych
Trauma pokoleniowa może być przekazywana poprzez naśladowanie i internalizację zachowań rodziców lub opiekunów. Dzieci uczą się reakcji emocjonalnych i mechanizmów radzenia sobie z trudnościami, obserwując dorosłych. Jeśli rodzic unika konfrontacji z traumą, dziecko może przejąć te same mechanizmy unikania.
Mężczyzna dorastał w rodzinie, gdzie ojciec, będący weteranem wojennym, unikał rozmów o swoich przeżyciach i tłumił emocje. Syn, obserwując takie zachowanie, nauczył się ignorować własne uczucia i unikać trudnych rozmów, co wpłynęło na jego relacje w dorosłym życiu.
Mechanizmy epigenetyczne
Trauma pokoleniowa może być przekazywana poprzez zmiany epigenetyczne, które wpływają na ekspresję genów bez modyfikacji samego DNA. Czynniki środowiskowe, takie jak stres czy trauma, mogą powodować chemiczne modyfikacje DNA, które są dziedziczone przez potomstwo.
Kobieta, której matka doświadczyła skrajnego głodu podczas II wojny światowej, sama nigdy nie cierpiała niedostatku, ale zmaga się z problemami metabolicznymi i skłonnością do otyłości. Badania wykazały, że zmiany epigenetyczne związane z traumą matki wpłynęły na geny córki, predysponując ją do takich problemów.
Zmiany w strukturze rodziny
Trauma pokoleniowa może prowadzić do zmian w strukturze rodziny, takich jak rozwody, separacje czy brak jednego z rodziców, co wpływa na rozwój emocjonalny dzieci.
Kobieta, której mąż zmarł tragicznie w młodym wieku, wychowywała syna samotnie, zmagając się z depresją. Syn dorastał bez ojca i z matką pogrążoną w smutku, co wpłynęło na jego poczucie bezpieczeństwa i brak zdolności do budowania stabilnych relacji w dorosłym życiu.
Przekazywanie narracji rodzinnych
Opowieści rodzinne i narracje dotyczące przeszłych traum mogą kształtować tożsamość i postrzeganie świata przez kolejne pokolenia. Sposób, w jaki rodzina mówi o przeszłych doświadczeniach, wpływa na przekonania i wartości potomków.
Rodzina, która doświadczyła przesiedleń podczas wojny, często opowiada o utracie domu i nieufności wobec obcych. Dzieci, słuchając tych historii, mogą rozwijać lęk przed zmianami i nieufność wobec nowych osób, mimo że same nie doświadczyły podobnych sytuacji.
Społeczno-kulturowe mechanizmy dziedziczenia traumy
Trauma pokoleniowa może być przekazywana poprzez normy, wartości i przekonania kulturowe, które kształtują zachowania i postawy kolejnych pokoleń. Społeczności doświadczające traumy zbiorowej mogą rozwijać wspólne mechanizmy radzenia sobie, które są przekazywane potomkom.
Społeczność rdzenna, która doświadczyła kolonizacji i represji, przekazuje kolejnym pokoleniom opowieści o oporze i przetrwaniu. Dzieci dorastają z poczuciem dumy, ale także z głębokim poczuciem straty i nieufności wobec instytucji państwowych, mimo że same nie doświadczyły tych wydarzeń.
Neurobiologiczne mechanizmy dziedziczenia traumy
Trauma pokoleniowa może wpływać na funkcjonowanie mózgu i układu nerwowego, prowadząc do zmian w reaktywności na stres i regulacji emocji u potomstwa. Badania sugerują, że dzieci rodziców zmagających się z PTSD mogą mieć zmienioną strukturę mózgu, wpływającą na ich zdolność do radzenia sobie ze stresem.
Dziecko matki z PTSD, wynikającym z doświadczeń wojennych, wykazuje nadmierną czujność i reakcje lękowe w sytuacjach stresowych, mimo że samo nie doświadczyło traumy. Zmiany w układzie nerwowym matki wpłynęły na rozwój układu nerwowego dziecka, predysponując je do takich reakcji.
Mechanizmy dziedziczenia traumy ukazują, jak doświadczenia przodków mogą wpływać na naszą psychikę i zdrowie. Na szczęście zmiany epigenetyczne są odwracalne. Świadoma praca nad sobą, odpowiednia terapia i przełamywanie rodzinnych schematów również pozwalają przerwać cykl traumy. Świadomość tego daje szansę na nowe, zdrowsze wzorce.
Dziedziczenie traumy ma głęboki wpływ na nasze życie, zarówno w sferze emocjonalnej, jak i fizycznej. Trauma pokoleniowa może przejawiać się w trudnościach emocjonalnych, problemach zdrowotnych czy w schematach relacyjnych, które powtarzają się w kolejnych generacjach. Przyjrzyjmy się, jak dokładnie dziedziczenie traumy manifestuje się w naszym codziennym funkcjonowaniu.
- Lęk uogólniony – dziedziczenie traumy może zwiększać wrażliwość na stres i ciągłe poczucie zagrożenia. Np. Osoba wychowana przez rodzica, który przeżył traumę wojenną, odczuwa ciągły niepokój i unika ryzykownych sytuacji, nawet jeśli zagrożenie jest minimalne. Lęk wynika z dziedziczonych wzorców zachowań oraz podświadomej potrzeby ochrony przed niebezpieczeństwem.
- Depresja – dziedziczone schematy emocjonalne mogą prowadzić do obniżonego nastroju. Np. Potomkowie osób, które przeżyły poważne kryzysy ekonomiczne, często zmagają się z poczuciem beznadziei i brakiem wiary w przyszłość, co prowadzi do chronicznego obniżenia nastroju.
- Trudności w budowaniu relacji – trauma pokoleniowa może powodować rozwój unikowych wzorców przywiązania, które wpływają na relacje z innymi. Np. Dziecko wychowywane w rodzinie, gdzie trauma przenika codzienne życie, może nieświadomie przyjmować unikanie bliskości jako normę, co utrudnia budowanie głębokich relacji z innymi.
- Niska samoocena – internalizacja narracji o traumie obniża poczucie własnej wartości. Np. Potomkowie osób, które doświadczyły przemocy w poprzednich pokoleniach, mogą internalizować poczucie winy i wstydu, czując, że „nigdy nie są wystarczająco dobrzy”.
- Zaburzenia hormonalne – podwyższony poziom kortyzolu jako reakcja na chroniczny stres. Np. W rodzinach, gdzie trauma była dominującym doświadczeniem, dzieci mogą mieć podwyższony poziom kortyzolu, co prowadzi do problemów z radzeniem sobie ze stresem w dorosłym życiu.
- Choroby autoimmunologiczne – które są wynikiem osłabionego układu odpornościowego. Np. Osoba pochodząca z rodziny, w której traumatyczne przeżycia były obecne przez pokolenia, może rozwinąć chorobę autoimmunologiczną, np. toczeń, jako efekt osłabionego układu odpornościowego.
- Zwiększone ryzyko chorób serca – stres przewlekły wpływa na układ krążenia. Np. Potomkowie osób doświadczających długotrwałego stresu (np. niewolnictwa) wykazują wyższe ryzyko chorób układu krążenia ze względu na podwyższony poziom stresu.
- Problemy ze snem – dziedziczenie napięcia emocjonalnego może prowadzić do bezsenności. Np. Potomkowie uchodźców wojen zmagają się z trudnościami w zasypianiu i częstym budzeniem się, co wynika z przekazywanego napięcia emocjonalnego i podwyższonego poziomu pobudzenia układu nerwowego.
Trauma pokoleniowa przenika nasze życie na wielu poziomach. Choć wpływ dziedziczenia traumy jest złożony, jego świadomość pozwala lepiej zrozumieć własne schematy i podjąć działania, które pomogą przerwać cykl, poprawiając jakość życia i zdrowia. Dziedziczenie traumy nie determinuje całego naszego życia. Świadomość wpływu przeszłości oraz praca nad sobą mogą pomóc nam odzyskać kontrolę nad emocjami, relacjami i zdrowiem.
Choć dziedziczenie traumy jest procesem głęboko zakorzenionym w naszej biologii i psychice, to możliwe jest przerwanie tego cyklu. Kluczem jest samoświadomość, która pozwala zidentyfikować schematy przekazywane z pokolenia na pokolenie i rozpocząć pracę nad ich transformacją.
Rola samoświadomości w pracy nad traumą pokoleniową
Pierwszym krokiem do przerwania cyklu dziedziczenia traumy jest zrozumienie, jak historia rodzinna wpływa na nasze emocje, reakcje i decyzje. Praca nad rozwojem samoświadomości pozwala dostrzec powtarzające się wzorce – zarówno w relacjach, jak i w sposobie radzenia sobie z trudnymi sytuacjami. Rozpoznanie tych schematów jest fundamentem w procesie uwalniania się od ich wpływu.
Terapie wspierające uwalnianie się od traum pokoleniowych
1. Psychoterapia traumy: Specjalistyczna terapia, która pomaga zrozumieć i przepracować głęboko zakorzenione traumy, wpływające na codzienne życie.
2. EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing): Metoda terapeutyczna, która pomaga przetworzyć bolesne wspomnienia i zredukować ich wpływ.
3. Praca z ciałem: Trauma często zapisuje się w ciele, dlatego techniki takie jak Somatic Expiriencing czy TRE mogą pomóc w jej uwolnieniu.
4. Coaching transpersonalny: Skupia się na połączeniu ciała, umysłu i ducha, pomagając znaleźć głębsze zrozumienie siebie i swojej historii.
Jak możesz pomóc sobie sama?
1. Medytacja i mindfulness (uważność) -regularna praktyka medytacji pozwala zwiększyć samoświadomość i nauczyć się obserwować swoje emocje bez osądzania. Mindfulness pomaga w zatrzymaniu automatycznych reakcji i świadomym podejściu do trudnych sytuacji, bez wchodzenia w stare schematy.
2. Prowadzenie dziennika emocji – notowanie swoich uczuć, myśli i reakcji pomaga zidentyfikować wzorce, które mogą mieć swoje źródło w traumach przodków. Analiza zapisów pozwala lepiej zrozumieć wpływ rodzinnych doświadczeń na codzienne życie.
Jeśli potrzebujesz gotowego wzorca, to w moim sklepie znajdziesz Dziennik obserwacji emocji (który jest bestsellerem). Możesz go wydrukować lub uzupełniać na telefonie czy tablecie.
3. Badanie rodzinnych wzorców – przeglądanie historii rodziny, rozmowy z bliskimi i tworzenie genogramu (rodzinnego drzewa genealogicznego ilustrującego związki i relacje między jego członkami) może pomóc w zrozumieniu, jak przeszłość kształtuje twoją teraźniejszość.
Monika, 39-letnia mama dwójki dzieci, zgłosiła się do mnie w chwili, gdy poczuła, że nie radzi sobie z trudnymi emocjami. Jej życie wydawało się w ciągłym chaosie – nieustający lęk, brak poczucia własnej wartości i trudności w relacjach z partnerem. Przyznała, że często reaguje na swoje dzieci zbyt surowo, a później czuje się winna. „Nie chcę, żeby moje dzieci przeżywały to, co ja” – powiedziała, gdy zapytałam, co ją sprowadza.
Diagnoza dziedziczenia traumy
Podczas pierwszych sesji skupiłyśmy się na zrozumieniu wzorców, które Monika wyniosła z domu rodzinnego. Opowiedziała o swojej mamie, która często była nieobecna emocjonalnie z powodu własnych trudnych doświadczeń. Stworzyłyśmy genogram, który pokazał, jak trauma przenikała kolejne pokolenia. Monika zauważyła, że jej reakcje są echem dawnych schematów – nieustannej kontroli i lęku przed porażką.
Praca nad transformacją
Podczas naszej współpracy wykorzystałyśmy narzędzia coachingu transpersonalnego oraz grę terapeutyczną „Grunt to korzenie”. Gra pomogła Monice symbolicznie „zajrzeć w głąb korzeni” jej rodziny, identyfikując przekonania, które nieświadomie przejęła. Praktykowałyśmy również mindfulness, aby Monika mogła uważniej obserwować swoje emocje bez osądzania. Regularne prowadzenie dziennika emocji pozwoliło jej dostrzec momenty, w których wpadała w stare schematy.
Nowe wzorce i harmonia
Po kilku miesiącach pracy Monika zaczęła wprowadzać zdrowe granice w relacjach z partnerem i dziećmi. Nauczyła się również, jak radzić sobie z lękiem, wykorzystując techniki oddechowe i uważność. „Czuję, że po raz pierwszy naprawdę kieruję swoim życiem” – powiedziała na jednej z ostatnich sesji. Widziałam, jak zmienia się nie tylko ona, ale także jej relacje z najbliższymi.
Dziś Monika żyje z większą świadomością, a jej dzieci dorastają w atmosferze akceptacji i bezpieczeństwa – wolne od ciężaru przeszłości.
Dziedziczona trauma to temat, który często pozostaje w cieniu naszych codziennych trosk, a jednak wpływa na nas bardziej, niż mogłoby się wydawać. Przez pokolenia możemy nieświadomie przejmować emocjonalne ciężary, lęki czy schematy zachowań naszych przodków. W tym artykule chciałam Ci pokazać, jak te niewidzialne więzy mogą kształtować twoje życie – od trudności w relacjach, przez zmagania z emocjami, aż po głębokie poczucie braku kontroli nad własnym losem.
Rozumienie dziedziczonej traumy to pierwszy krok do przerwania tego cyklu. Świadomość, że niektóre trudności nie wynikają z twojej „winy” czy „słabości”, ale z dziedzictwa przeszłości, daje przestrzeń do spojrzenia na siebie z większą łagodnością. Mam nadzieję, że moje wskazówki, jak rozpoznać objawy tego mechanizmu w swoim życiu – czy to przez powtarzające się schematy, czy niewytłumaczalny emocjonalny ciężar, będą dla Ciebie pomocne.
Już teraz wiesz, że praca nad sobą jest możliwa. Zastosowanie narzędzi takich jak dzienniki emocji, praca z terapeutą czy wykorzystanie gier terapeutycznych to skuteczne sposoby, by rozpocząć uwalnianie się od tego bagażu. Ten proces nie tylko przyniesie ulgę Tobie, ale też pozwoli przerwać powtarzający się schemat dla przyszłych pokoleń – Twoich dzieci czy wnuków.
Jeśli po przeczytaniu tego czujesz, że gdzieś w Twoim sercu rezonuje myśl: „To brzmi znajomo”, być może nadszedł czas, by przyjrzeć się temu bliżej. Może czujesz, że niesiesz coś, co nie należy tylko do Ciebie? Jeśli tak, wiedz, że nie musisz przechodzić przez to sama. Możesz porozmawiać o tym ze mną – na gratisowej konsultacji albo sprawdzić, jak praca z grą terapeutyczną, może Ci pomóc.
GRATISOWA KONSULTACJA
Jeśli czujesz, że nadszedł czas na zmianę swojego życia, ale nie wiesz dokładnie, co zmienić i od czego zacząć – umów się na gratisową konsultację.
SPRAWDŹ WOLNE TERMINYDOWIEDZ SIĘ WIĘCEJ
Dziedziczenie traumy, znane również jako trauma międzypokoleniowa, to proces, w którym skutki traumatycznych doświadczeń jednego pokolenia wpływają na kolejne. Może to obejmować zarówno biologiczne mechanizmy epigenetyczne, jak i przekazywanie wzorców zachowań czy emocji w rodzinie.
Badania sugerują, że traumatyczne doświadczenia mogą prowadzić do zmian epigenetycznych, czyli modyfikacji w ekspresji genów bez zmiany samej sekwencji DNA. Te zmiany mogą być przekazywane potomstwu, wpływając na ich reakcje na stres i podatność na zaburzenia psychiczne
Nie każda trauma jest dziedziczona. Wpływ na to mają różne czynniki, takie jak intensywność i czas trwania traumy, wsparcie społeczne oraz mechanizmy radzenia sobie z nią. Niektóre traumy mogą pozostawić ślad epigenetyczny, podczas gdy inne nie.
Objawy mogą obejmować zwiększoną podatność na stres, lęki, depresję, problemy z relacjami interpersonalnymi oraz trudności w radzeniu sobie z emocjami. Często osoby te nie są świadome źródła swoich problemów, ponieważ nie doświadczyły traumy bezpośrednio.
Tak, możliwe jest przerwanie tego cyklu. Różnego rodzaju praca terapeutyczna skupiająca się na pracy systemowej, odnajdywaniu wzorców czy praca z genogramem może być bardzo pomocna w zrozumieniu i przetworzeniu traumy pokoleniowej, co prowadzi do przerwania powtarzających się cykli i zapobiegania przekazywaniu ich kolejnym pokoleniom.
Badania nad potomkami ocalałych z Holokaustu oraz osób doświadczających głodu w Holandii podczas II wojny światowej wykazały zmiany epigenetyczne związane z traumą, które były obecne w kolejnych pokoleniach.
Nie, dziedziczenie traumy może dotyczyć również mniejszych, ale chronicznych stresorów, takich jak przemoc domowa, zaniedbanie czy inne trudne doświadczenia życiowe. Ważne jest, aby rozpoznać i zrozumieć te wzorce, niezależnie od ich źródła.
Rozmowa z terapeutą specjalizującym się w pracy z dziedziczoną traumą może pomóc w zidentyfikowaniu, czy Twoje trudności mają korzenie w doświadczeniach poprzednich pokoleń. Taka praca może również pomóc Ci w przetworzeniu tych doświadczeń i wprowadzeniu pozytywnych zmian w Twoim życiu.
Te artykuły dostarczają cennych informacji na temat mechanizmów dziedziczenia traumy i podkreślają znaczenie doświadczeń przodków w kształtowaniu zdrowia psychicznego i fizycznego kolejnych pokoleń.
- Trauma dziedziczona
Artykuł na portalu podyplomie.pl omawia, w jaki sposób traumatyczne doświadczenia mogą wpływać na kolejne pokolenia poprzez mechanizmy epigenetyczne. Przedstawia badania potwierdzające, że przeżycia naszych przodków mogą pozostawiać ślady w naszym zdrowiu psychicznym i fizycznym.
Link: https://podyplomie.pl/psychiatria/30766,trauma-dziedziczona
- Parental olfactory experience influences behavior and neural structure in subsequent generations
Badanie opublikowane w „Nature Neuroscience” pokazuje, że doświadczenia zapachowe rodziców mogą wpływać na zachowanie i strukturę neuronalną potomstwa. Eksperymenty na myszach wykazały, że traumatyczne skojarzenia z określonym zapachem są przekazywane kolejnym pokoleniom, co sugeruje mechanizmy dziedziczenia traumy.
Link: https://www.nature.com/articles/nn.3594
- Biological underpinnings of trauma and post-traumatic stress disorder: focusing on genetics and epigenetics
Artykuł opublikowany w „Epigenomics” analizuje genetyczne i epigenetyczne podstawy traumy oraz zespołu stresu pourazowego (PTSD). Autorzy omawiają, w jaki sposób czynniki genetyczne i epigenetyczne wpływają na podatność na PTSD oraz reakcje biologiczne na traumę.
Link: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27686106/
- The role of genes and family in trauma exposure and posttraumatic stress disorder
Publikacja w „Molecular Psychiatry” bada rolę genów i wpływ rodziny w narażeniu na traumę oraz rozwój PTSD. Autorzy podkreślają znaczenie predyspozycji genetycznych i środowiska rodzinnego w kształtowaniu reakcji na traumatyczne doświadczenia.
Link: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11443517/
- The Effects of Trauma, with or without PTSD, on the Transgenerational DNA Methylation Alterations
Artykuł dostępny na PubMed analizuje wpływ traumy, z PTSD lub bez, na zmiany metylacji DNA przekazywane transgeneracyjnie. Badanie dostarcza dowodów na to, że ekspozycja na traumę może prowadzić do epigenetycznych modyfikacji DNA, które są dziedziczone przez kolejne pokolenia.
Link: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29738444/
- Jak dziedziczymy lęk
Artykuł analizuje mechanizmy epigenetyczne związane z dziedziczeniem traum, odwołując się do badań dr Rachel Yehudy. Wyjaśnia, w jaki sposób doświadczenia traumatyczne mogą wpływać na ekspresję genów i zdrowie psychiczne potomstwa.
Link: https://www.newsweek.pl/zdrowie-i-nauka/nauka/jak-dziedziczymy-lek/
Marta Daraszkiewicz-Kalupa
Przeczytaj stronę O MNIE.
